درسنامه آموزشی مطالعات فرهنگی کلاس دوازدهم انسانی

برای پاسخ دادن به این سؤالات، لازم است ابتدا مفاهیم «مطالعات فرهنگی»، «رویکرد فرهنگی» و «تحلیل فرهنگی» را بررسی کنیم.

مطالعات فرهنگی

مطالعات فرهنگی به چه معناست؟ و شامل چه موضوعاتی می‌شود؟

مطالعات فرهنگی، مجموعه‌ای از بررسی‌های انتقادی دربارهٔ فرهنگ عمومی و مسائل روزمره است که وضعیت فرهنگی جهان‌های اجتماعی معاصر را بررسی می‌کند.

هدف از این مطالعات، شناسایی نقاط قوت و ضعف فرهنگ افراد و جهان اجتماعی، برای کمک به انسانی‌تر شدن زندگی روزمره است.

گسترش سریع و روزافزون فناوری‌های ارتباطی، حضور قدرت‌مند و فعالیت پرتنوع رسانه‌های جمعی و شبکه‌های اجتماعی و بررسی نفوذ و تأثیر فوق‌العاده آن‌ها بر فرهنگ افراد و فرهنگ جامعه، هم‌چنین تعامل رسانه‌ها با سایر نهادهای اجتماعی، (مانند خانواده، اقتصاد، سیاست) مورد توجه مطالعات فرهنگی است.

تجربه زندگی در جهان‌های متنوع فرهنگی، گسترش مهاجرت (روستا، شهر، سایر کشورها)، در هم تنیدگی و تعامل خرده فرهنگ‌ها، اختلافات فرهنگی، تعاملات فرهنگی بین‌المللی و... از جمله موضوعاتی است که در مطالعات فرهنگی تجزیه و تحلیل می‌شود.

مطالعات فرهنگی به دنبال کشف روابط و مناسبات فرهنگ با نژاد، جنسیت، طبقه، زبان، مذهب، حاکمیت و قدرت است. در این حوزهٔ مطالعاتی، فرهنگ سرمایه‌داری معاصر، به عنوان فرهنگ مادی و کالایی شده، مورد نقد جدی قرار می‌گیرد.

رویکرد فرهنگی چیست؟

آیا تاکنون از عینک دودی استفاده کرده‌اید؟ اشیای اطراف خود را چگونه دیده‌اید؟ اگر رنگ شیشه عینک خود را سبز یا قرمز انتخاب کنید، آن‌گاه اشیای اطراف را چگونه خواهید دید؟ آیا رنگ اشیای اطراف شما تغییر کرده است یا عینک و نوع نگاه، سبب این تفاوت شده است؟

هر یک از ما با عینکی که بر چشم داریم و یا از دریچه‌ای که در پشت آن قرار گرفته‌ایم، پدیده‌های اطراف و دنیای خارج از ذهن خویش را می‌بینیم و آن‌ها را تجزیه و تحلیل می‌کنیم. گاهی از منظر سیاسی، یا اقتصادی یا اجتماعی و گاهی هم با رویکرد فرهنگی.

رویکرد فرهنگی یعنی همه پدیده‌ها موضوعات را از منظر «فرهنگ» نگریستن و با معیار «فرهنگ و شاخص‌های فرهنگی» آن‌ها را تجزیه و تحلیل کردن.

در رویکرد فرهنگی، اصالت و اولویت با ارزش‌ها و شاخص‌های فرهنگی است. اگر در جامعه‌ای، اخلاق، ادب، علم و آگاهی، قانون‌گرایی و عدالت از شاخص‌های مهم فرهنگ آن جامعه باشد، همه رفتارها و عملکردهای فردی و نهادهای اجتماعی با آن‌ها سنجیده می‌شود و پیشرفت و تعالی جامعه نیز به گسترش و تقویت این ارزش‌ها می‌انجامد. در مقابل، اگر در جامعه‌ای، بی‌نظمی، قانون‌گریزی، فردگرایی، دروغ‌گویی و منفعت‌گرایی فردی ارزش تلقی شوند، جامعه مسیر قهقرایی طی می‌کند و برخی افراد با تمسک به این ویژگی‌ها به تجزیه و تحلیل پدیده‌ها می‌پردازند و کنش خود را براساس آن تنظیم می‌کنند.

با توجه به تقسیم فرهنگ به دو بخش محسوس و غیرمحسوس و با عنایت به تأثیر و نقش فرهنگ غیرمحسوس در تحقق و تعیین فرهنگ محسوس، مشخص می‌شود که رویکرد فرهنگی، یعنی رویکرد مبتنی بر باورها و ارزش‌ها که ریشه در فرهنگ غیرمحسوس و مجموعه باورها و ارزش‌ها دارد. باور، قدرت‌مندترین عنصر فرهنگ است و باورهای عالی، سرچشمه موفقیت‌های بزرگ هستند. زیرا قانون زندگی، قانون باورها و اعتقادات است و انسان‌ها همان‌گونه که باور دارند، می‌اندیشند و عمل می‌کنند. فرق بین انسان‌ها و فرهنگ‌ها، فرق میان باورها و ارزش‌های آن‌هاست. انسان‌های موفق با باورهای متعالی، موفقیت را برای خود خلق می‌کنند.

تحلیل فرهنگی

مفهوم «تحلیل فرهنگی» چیست و برای تجزیه و تحلیل دقیق و علمی،به چه مهارت‌هایی نیاز است؟

«تحلیل فرهنگی»، حوزه‌ای میان رشته‌ای است که در صدد بررسی، تفسیر و تبیین پدیده‌های فرهنگی و کنش‌های اجتماعی است. تحلیل فرهنگی، به معنای بررسی پدیده‌ها از منظر فرهنگی و با شاخص‌های فرهنگی، به همراه تفسیر و تحلیل نمادها و نشانه‌های موجود در یک فرهنگ است. تحلیل فرهنگی، نوعی توانایی و شایستگی معرفتی و ذهنی است که تحلیل‌گران در رویارویی با مشکلات و چالش‌های زندگی مادی و معنوی خویش، از منظر فرهنگی، آن‌ها را تجزیه و تحلیل می‌کنند.

در تحلیل فرهنگی، هدف، ایجاد فهم فرهنگی از پدیده‌هاست و تمام پدیده‌ها از منظر فرهنگی، و با رویکرد فرهنگی نقد و بررسی و واکاوی می‌شوند.

تفاوت «تحلیل فرهنگی» با «مطالعه فرهنگ» و «مطالعات فرهنگی»

«مطالعه فرهنگ»، «مطالعه فرهنگی» و «تحلیل فرهنگی» چه تفاوت‌هایی با هم دارند؟

«مطالعه فرهنگ» صرفاً به بررسی و توصیف ویژگی‌های فرهنگ یک جامعه می‌پردازد. مثل فرهنگ اروپایی، فرهنگ ایرانی، فرهنگ یونانی. در مطالعات فرهنگ، بیش از نقد فرهنگ یک جامعه، ویژگی‌های فرهنگ آن جامعه (مانند آداب و رسوم، ارزش‌ها، مصنوعات، هنر و معماری) توصیف و تبیین می‌شود. امروزه رشته انسان‌شناسی فرهنگی، به مطالعه فرهنگ جوامع معاصر می‌پردازد.

امّا، «مطالعات فرهنگی»، به بررسی و تحلیل انتقادی ابعاد و فرایندهای فرهنگی جوامع در دوران معاصر می‌پردازد. این مطالعات در دهه 1950 در بریتانیا ظهور کرد و از اهداف آن، نقد «فرهنگ توده‌ای» بوده است. فرهنگ توده‌ای، همان فرهنگ عامه مردم است که با تولید انبوه به ‌دست جمعیت انبوه رسیده است. مصرف فرهنگی این جمعیت، کالاهای سطحی و نازل است که صنعت فرهنگ، آن‌ها را برای کسب سود بیش‌تر تولید می‌کند. به اعتقاد برخی از جامعه‌شناسان هنر، فرهنگ و هنر توده‌ای، فرهنگ بومی و محلی و فاخر را به خطر می‌اندازد. مطالعات فرهنگی، به نقد فرهنگ سرکوب‌گر و سرمایه‌داری معاصر می‌پردازد و معتقد است این فرهنگ، فرهنگی مادی و کالایی شده است.

«تحلیل فرهنگی»، به‌عنوان یک سنت علمی، در صدد بررسی و تجزیه و تحلیل پدیده‌های فرهنگی است و با مطالعات فرهنگی و مطالعه فرهنگ متفاوت است، هرچند با آن‌ها ارتباط دارد. هدف از تحلیل فرهنگی، ایجاد فهم فرهنگی از پدیده‌هاست. در تحلیل فرهنگی، فرد تحلیل‌گر، با استفاده از یافته‌های مطالعات فرهنگی و با شناخت فرهنگی جامعه به علل وجودی و تجزیه و تحلیل پدیده‌ها می‌پردازد.